Historia nauki pełna jest momentów, gdy ktoś szukał jednej rzeczy, a znalazł zupełnie inną — i to właśnie ta „pomyłka” zmieniła świat. Penicylina, teflon, karteczki Post-it — każdy z tych wynalazków ma wspólny mianownik: przypadek, który zamiast do kosza trafił do historii. Oto jak to naprawdę wyglądało.
Penicylina: brudna szalka Petriego, która uratowała miliony ludzi
Był lipiec 1928 roku. Szkocki bakteriolog Alexander Fleming przed urlopem pozostawił w swoim laboratorium przy ulicy Praed Street w Londynie szalki Petriego z hodowlami gronkowców. Wrócił 3 września i razem ze swoim współpracownikiem Danielem Prycem zaczął je przeglądać.
Na jednej z szalek odkrył coś nieoczekiwanego — niebiesko-zielonkawą pleśń z gatunku Penicillium chrysogenum, która zainfekowana przypadkowo kolonię bakterii. Wokół plamy pleśni bakterie całkowicie zniknęły. Zamiast wyrzucić skażoną próbkę, Fleming miał przytomność umysłu, żeby się zastanowić — co ta pleśń zrobiła z gronkowcami?
Przez kilka lat prowadził eksperymenty, jednak brakowało mu funduszy na dalsze badania. Dopiero 10 lat później — w 1938 roku — Howard Walter Florey i Ernst Boris Chain wyizolowali substancję czynną i zajęli się jej produkcją. W 1945 roku wszyscy trzej dostali Nagrodę Nobla z medycyny i fizjologii. Sam Fleming podsumował swoje odkrycie skromnie: „To natura wyprodukowała penicylinę, ja ją tylko odkryłem.”
Ile istnień uratowała penicylina? Szacunki mówią o co najmniej 80–200 milionach ludzi — i to tylko w ciągu pierwszych dekad jej stosowania. Bez brudnej, porzuconej szalki Petriego historia XX wieku wyglądałaby zupełnie inaczej.
Teflon: gaz który przestał być gazem
Był ranek 6 kwietnia 1938 roku. 27-letni chemik Roy Plunkett pracował dla firmy DuPont w laboratorium w stanie New Jersey. Jego zadaniem było opracowanie nowych, bezpiecznych czynników chłodniczych — zamienników dla trującego tlenku siarki i amoniaku, które regularnie truły pracowników przemysłu spożywczego.
Plunkett wyprodukował wcześniej około 45 kilogramów gazu tetrafluoroetylenu (TFE) i przechował go w małych cylindrach w temperaturze suchego lodu. Tego ranka, gdy otworzył zawór jednego z cylindrów, nic nie wyszło — mimo że cylinder ważył tyle samo co poprzednio. Plunkett odwrócił go do góry dnem. Na stół laboratoryjny wysypał się biały proszek.
Razem z asystentem Jackiem Rebokiem przecięli cylinder i znaleźli jeszcze więcej proszku upakowanego wewnątrz. Plunkett zbadał właściwości substancji i odkrył coś niezwykłego — była odporna na ciepło, chemicznie obojętna i miała wyjątkowo niski współczynnik tarcia, przez który praktycznie nic do niej nie przywierało.
Trzy lata później substancja dostała patent i nazwę handlową: Teflon. Jego pierwsze zastosowanie nie miało jednak nic wspólnego z patelniami — był używany przez wojsko podczas Projektu Manhattan jako powłoka odporna na korozję przy produkcji bomb atomowych. Dopiero po wojnie i odtajnieniu odkrycia DuPont znalazł dla teflonu zastosowanie bardziej przyziemne: nieprzywierające garnki i patelnie. Plunkett doczekał się wpisania do National Inventors Hall of Fame w 1985 roku. Zmarł w 1994 roku w wieku 83 lat.
Post-it: klej który był za słaby — przez 12 lat
W 1968 roku chemik Spencer Silver pracował w laboratorium firmy 3M nad nową generacją supermocnych klejów przeznaczonych dla przemysłu lotniczego. Efekt był odwrotny do zamierzonego — zamiast supersilnego kleju, Silver stworzył klej wyjątkowo słaby. Substancja składała się z mikroskopijnych kulek akrylowych, które przyklejały się do powierzchni, ale można je było bez wysiłku oderwać, nie pozostawiając żadnych śladów.
Silver przez pięć lat chodził po firmie z seminariami i prezentacjami, próbując przekonać kolegów, że jego „za słaby klej” do czegoś się nada. Współpracownicy w 3M zaczęli żartobliwie nazywać go „Pan Persistentny”. Klej miał patent, ale nie miał zastosowania.
Przełom przyszedł w 1974 roku. Arthur Fry, inżynier chemiczny z 3M i śpiewak w chórze kościelnym, miał problem — zakładki do śpiewnika stale wypadały podczas mszy. Przypomniał sobie seminarium Silvera o „kleju bez zastosowania”. Następnego dnia w pracy wziął próbkę, pokrył nią kawałek papieru i stworzył zakładkę, która trzymała się strony, ale można ją było oderwać bez uszkodzeń.
Jednak prawdziwy pomysł na produkt przyszedł przypadkowo chwilę później. Fry pisał raport, wyciął kawałek zakładki, napisał na niej pytanie i przykleił do dokumentu wysłanego do przełożonego. Szef odpisał na tej samej karteczce i odesłał. Obaj zrozumieli jednocześnie — to nie jest zakładka. To samoprzylepna wiadomość.
3M wypuściło produkt testowo w 1977 roku pod nazwą „Press 'n Peel” w czterech miastach. Klapą. Nikt nie wiedział co z tym zrobić. Firma rozdała darmowe próbki, sekretarki zachwyciły się nimi, a gdy skończyły się próbki — zadzwoniły żądać więcej. To przekonało zarząd. W 1980 roku Post-it Notes trafiły na rynek w całych Stanach i w ciągu dwóch lat stały się jednym z pięciu najlepiej sprzedających się produktów biurowych w USA. Żółty kolor? Czysty przypadek — w laboratorium obok było akurat dużo żółtych ścinków papieru.
Co łączy te trzy odkrycia?
Żaden z tych wynalazków nie był efektem planowego poszukiwania. Fleming szukał szczepionki na tyfus. Plunkett szukał bezpiecznego czynnika chłodniczego. Silver szukał supersilnego kleju. Każdy z nich znalazł coś zupełnie innego — i zamiast to wyrzucić, zadał sobie pytanie: a co jeśli to jest właśnie ciekawe?
Naukowcy mają na to nawet osobne słowo: serendypność — zdolność do odkrywania cennych rzeczy przez przypadek. Jednak jak zauważył sam Fleming, przypadek sprzyja tylko przygotowanemu umysłowi. Pleśń wyrosła na setkach szalek Petriego w laboratoriach na całym świecie. Tylko Fleming wiedział, co z tym zrobić.
A Wy — znacie inne wynalazki które powstały przez przypadek? Napiszcie w komentarzach!